Ngā mahi o Ruawharo.. mahi whāriki. He nui rawa¤ atu ngā wāhine o taua tau. I taua tau. Ngā wahine o Wai-kokopū hoki mai ki Ōpoutama, ka haere tonu atu ki Mokotahi – tērā wāhi mātou.

Tieki¤ Ormana, me ngā ... te kuia, Hazel Joe, ngā Nugents mārena ki ētahi [o ngā] whānau from home ngā Rarere's. Engari ko mātou haere.. ngā whānau o tērā wā ... haere ki te kura o Ōpoutama.

Ka mārena au i konei. Mārena ki Ruawharo.

Ka haere au me taku tāne. Ka mahi ia i runga i te wāpu ki Nepia. Ko tērā wā ka tae atu māua tahi... tiki he whare. Mō māua tahi me ngā .. ōku tamariki. E whā āku tamariki, e toru ngā tāne, kotahi te wahine.

Ā, i ngā, ērā anō mō ngā wahine nei o te kāinga nei o Ngāi Tama. E haere ana ki te hī ika. Ka eke katoa, rātou katoa, kāore e noho tētahi ki te kāinga. Ka mahi ō rātou nei... rākau nei me te mātau o runga. E haere ki te hopu 'spotties'.

Ngā mahi iho to[n]u nei, i ngā marama makariri kua haere mai te hōtoke arā kua haere mātou ki te kimi pāra¤. Koirā¤ te tino ika, [oh] he reka. Te roa hoki tērā ika.

Ka rongo koe, papaki¤ ana i tahakī¤, arā kua oma koe, kei tae ōu whanaunga mua i a koe, arā me tere tou koe ki te haere ki te tiki. Arā, ka riro mai koe tētahi, ka karo¤ mai tōna karu, ka maka¤ atu ki te moana, kāore e roa, kua hoki mai... kua tae mai tōna hoa ki uta. Kaua koe e tere te hoki mai ki te kāinga kotahi te pāra – me maka tōna karu ki te moana ana, me whanga¤ mō tōna hoa, aianō kua puta mai.

I ngā painga ki ngā mahi tākaro, i tīmata mai i konei i te marae o Ruawharo. Ahakoa te tākoro, he tīma toa kei konei. Ka whakatū e mātou he tīma hockey, he whutupōro, netipōro, ā, ngā mahi tākaro katoa. Ē! Tino toa ana mātou! He nui ngā winitanga atu tō mātou whānau.

Nō reira, ēnei tōpito kōrero i ōku wā e whakatipu ana i te wā kāinga nei, i Ō‑poutama, he nui rā ngā mahi - e kore rā te rā e kore e mahi.

Ahakoa he mahi porohīanga¤ he haere ki rō ngahere piki runga ngā hiwi nei i runga hōiho te haere ki te tiki kai. Ō mātou mahi i ērā wā, kāore ko te haere noa iho.

Nō reira te pai hoki o tēnei marae kei konei ngā rawa¤, ngā ahuwhenua¤. I ērā ngā wā o mua he nui ngā māra kai i konei. Whakatipu ai ngā koroua, ngā kuia. Tētahi koroua, ko Ruka Rarere, koia te tino koroua nei, i a ia ngā māra taro nei. (Māna tōu e tau) ka rongo koe i te reka, engari kāore e tino reka tērā kai ki ahau.

Ka hoki anō ki te wā i eke mātou ki tātahi¤, ki te wāhi e kīa rā e mātou, ko te Upoko-o-tātaramoa.

I reira mātou e noho ai, e pakanga ana arā mō te whenua arā te toi karanga ki ngā mahi ā tauiwi ki a mātou. I haere mātou ki reira ki te whakatūtū puehu, kirikiri, hei whakapuritia tērā o ngā toenga whenua. Ka roa tō mātou ki reira me ngā tamariki, ka puta mai hoki ngā ratarata, ngā tangata rongonui, kua tae hoki ki te wā pōti¤. Ka haramai¤ rātou ki kōrā.

Koinei te marae e mau pono ana ki te whakapono. Koia te tino marae rongonui o ngā hapū nei; a Ngāi Tama, a Ngāi Tārewa, Ngāi Tū ki te Mahanga, Ngāi Tū ki Kaiuku, Ngāi Tū ki Tuahuru, me Te Rākato. Ko ēnei ngā whānau hapū i tēnei taha o te awa o Whāngawehi. Nō muri mai ka moemoe rātou ki a rātou ā ka uru mai a Hikairo. Nō muri hoki ka tikina atu a Iraia Maru te ingoa o tō tātou kuia rongonui a Rongomaiwahine ka haria ki tēnei taha o Whāngawehi hei hāmara¤ mō ngā hapū e kōrero ake nei.

I te wā i tūwhera ana te whare e Apirana Ngata, ka puta e ia tētahi o ōna kōrero ki te hapū ki a Ngāi Tama. E pōhēhē a ia, e hara mai ia ki te tūwhera i tētahi whare ātaahua nei, anā tōna taetanga¤ mai, e hika¤, kāre¤ he whakairo, kāre he aha.... kātahi tōna kōrero mai, "e hoa mā, e rite tonu te whare nei ki te tēpara¤ nei, he whare tieki¤ kararehe."