A i te awa nei o Wai-piata, e ara te awa nei i kuhu mai te tai moana ki roto, ka piki atu ki runga rā ki Tunanui te moana tonu. Ināianei e kore koe e kite te awa nei, kua kino rā tae noa ki ngā kai o roto. He roa o mātou haere ki .. te hao ngaore, mahi tuna. Āe – kua paitini¤ te wai kua paruparu.

Nō reira, tēnei rā ētahi o ngā tōpito kōrero, ka tae mai hoki te tono ā iwi mō tātou reo, ā ka whakatū tētahi whare kohanga reo. Ko ngā kuia kaha i taua wā ko Ngāwini Kereru, rātou mā a Sally Tui. Ka nui tō rātou kaha ana ki te akoako, ki te tohutohu ō tātou mokopuna me ngā tamariki ki te mau tō tātou reo.

Nō reira te pai hoki o tēnei marae kei konei ngā rawa¤, ngā ahuwhenua¤. I ērā ngā wā o mua he nui ngā māra kai i konei. Whakatipu ai ngā koroua, ngā kuia. Tētahi koroua, ko Ruka Rarere, koia te tino koroua nei, i a ia ngā māra taro nei. (Māna tōu e tau) ka rongo koe i te reka, engari kāore e tino reka tērā kai ki ahau.

Ka hoki anō ki te wā i eke mātou ki tātahi¤, ki te wāhi e kīa rā e mātou, ko te Upoko-o-tātaramoa.

I reira mātou e noho ai, e pakanga ana arā mō te whenua arā te toi karanga ki ngā mahi ā tauiwi ki a mātou. I haere mātou ki reira ki te whakatūtū puehu, kirikiri, hei whakapuritia tērā o ngā toenga whenua. Ka roa tō mātou ki reira me ngā tamariki, ka puta mai hoki ngā ratarata, ngā tangata rongonui, kua tae hoki ki te wā pōti¤. Ka haramai¤ rātou ki kōrā.

Koinei te marae e mau pono ana ki te whakapono. Koia te tino marae rongonui o ngā hapū nei; a Ngāi Tama, a Ngāi Tārewa, Ngāi Tū ki te Mahanga, Ngāi Tū ki Kaiuku, Ngāi Tū ki Tuahuru, me Te Rākato. Ko ēnei ngā whānau hapū i tēnei taha o te awa o Whāngawehi. Nō muri mai ka moemoe rātou ki a rātou ā ka uru mai a Hikairo. Nō muri hoki ka tikina atu a Iraia Maru te ingoa o tō tātou kuia rongonui a Rongomaiwahine ka haria ki tēnei taha o Whāngawehi hei hāmara¤ mō ngā hapū e kōrero ake nei.

I te wā i tūwhera ana te whare e Apirana Ngata, ka puta e ia tētahi o ōna kōrero ki te hapū ki a Ngāi Tama. E pōhēhē a ia, e hara mai ia ki te tūwhera i tētahi whare ātaahua nei, anā tōna taetanga¤ mai, e hika¤, kāre¤ he whakairo, kāre he aha.... kātahi tōna kōrero mai, "e hoa mā, e rite tonu te whare nei ki te tēpara¤ nei, he whare tieki¤ kararehe."

I roto i aku noho nei i waenganui i ōku koroua, kuia ka rongo au i ngā tono, me ngā tohutohu o rātou mā, mō ngā āhuatanga e pā ana ki te hapū me āna tikanga me āna kawa katoa.

Ko te pēpehā mō tērā marae: "E haramai¤ he kino, ka hoki anō he kino".

Ka huri anō ki tērā o ō tātou marae, marae kāinga ko Ruawharo nā tērā tīpuna kuia a Te Rina Kuia Whaanga, nā rātou mā, e tīmata mai te whakaaro me whakatū he whare ki tērā tīpuna. Nā te mea i tērā wā i wera ai te whare o Ruawharo i Oraka. Ko te Wai Toa.