A i te awa nei o Wai-piata, e ara te awa nei i kuhu mai te tai moana ki roto, ka piki atu ki runga rā ki Tunanui te moana tonu. Ināianei e kore koe e kite te awa nei, kua kino rā tae noa ki ngā kai o roto. He roa o mātou haere ki .. te hao ngaore, mahi tuna. Āe – kua paitini¤ te wai kua paruparu.

Nō reira, ēnei tōpito kōrero i ōku wā e whakatipu ana i te wā kāinga nei, i Ō‑poutama, he nui rā ngā mahi - e kore rā te rā e kore e mahi.

Ahakoa he mahi porohīanga¤ he haere ki rō ngahere piki runga ngā hiwi nei i runga hōiho te haere ki te tiki kai. Ō mātou mahi i ērā wā, kāore ko te haere noa iho.

I ōku rā i waenganui i te whānau hapū, tātou hoki, he nui ngā kārangatanga nui, e hono nei tātou ki ngā iwi katoa. Kāore e taea ki te ōkati-ā-waho ngā iwi, ngā whānau kei tērā taha o te awa o Ngā Nuhaka, ā me te Whare-rātā, ā, Whare-ongaonga he whanaunga, he uri katoa, i eke mai rātou i tērā o ō tātou tīpuna a Kahungunu, a Rongomaiwahine. Engari ko te kōrero o te wā kāinga – i moe a Rongomaiwahine i a Kahungunu ka mania¤ te motu.

Nō reira, tēnei rā ētahi o ngā tōpito kōrero, ka tae mai hoki te tono ā iwi mō tātou reo, ā ka whakatū tētahi whare kohanga reo. Ko ngā kuia kaha i taua wā ko Ngāwini Kereru, rātou mā a Sally Tui. Ka nui tō rātou kaha ana ki te akoako, ki te tohutohu ō tātou mokopuna me ngā tamariki ki te mau tō tātou reo.

Nō reira te pai hoki o tēnei marae kei konei ngā rawa¤, ngā ahuwhenua¤. I ērā ngā wā o mua he nui ngā māra kai i konei. Whakatipu ai ngā koroua, ngā kuia. Tētahi koroua, ko Ruka Rarere, koia te tino koroua nei, i a ia ngā māra taro nei. (Māna tōu e tau) ka rongo koe i te reka, engari kāore e tino reka tērā kai ki ahau.

Ka mihi anō ki ō mātou pākehā – mai rā anō ō rātou tautoko mai, manaaki i te hapū o Ngāi Tama.

Tētahi whānau... ko Hori Foster, ko ia te tino Pākehā [aroha mai], i a ia te tino aroha. Ee kōrero nei tātou te mea nui ko te aroha, koinei te āhuatanga o tēnei Pākehā me tōna hoa wahine a Jesse. Ka manaaki, awhi i te whānau te hapū. Ka utaina ki runga i a ia te honore o te hapū o Ngāi Tama e uru mai George rāua ko tōna wahine me tōna whānau ki roto i te hapū o Ngāi Tama. A te matenga o tērā tokorua, arā ka mau ki tērā o tātou urupā, Te Ruawharawhara. Tō mātou tino mīharo nui ki a ia tono mātou me tāpuke¤ a ia i roto i tō tātou urupā. He honoretanga mō tērā Pākehā pai ki a mātou.

Ka hoki anō ki te wā i eke mātou ki tātahi¤, ki te wāhi e kīa rā e mātou, ko te Upoko-o-tātaramoa.

I reira mātou e noho ai, e pakanga ana arā mō te whenua arā te toi karanga ki ngā mahi ā tauiwi ki a mātou. I haere mātou ki reira ki te whakatūtū puehu, kirikiri, hei whakapuritia tērā o ngā toenga whenua. Ka roa tō mātou ki reira me ngā tamariki, ka puta mai hoki ngā ratarata, ngā tangata rongonui, kua tae hoki ki te wā pōti¤. Ka haramai¤ rātou ki kōrā.

Koinei te marae e mau pono ana ki te whakapono. Koia te tino marae rongonui o ngā hapū nei; a Ngāi Tama, a Ngāi Tārewa, Ngāi Tū ki te Mahanga, Ngāi Tū ki Kaiuku, Ngāi Tū ki Tuahuru, me Te Rākato. Ko ēnei ngā whānau hapū i tēnei taha o te awa o Whāngawehi. Nō muri mai ka moemoe rātou ki a rātou ā ka uru mai a Hikairo. Nō muri hoki ka tikina atu a Iraia Maru te ingoa o tō tātou kuia rongonui a Rongomaiwahine ka haria ki tēnei taha o Whāngawehi hei hāmara¤ mō ngā hapū e kōrero ake nei.

I te wā i tūwhera ana te whare e Apirana Ngata, ka puta e ia tētahi o ōna kōrero ki te hapū ki a Ngāi Tama. E pōhēhē a ia, e hara mai ia ki te tūwhera i tētahi whare ātaahua nei, anā tōna taetanga¤ mai, e hika¤, kāre¤ he whakairo, kāre he aha.... kātahi tōna kōrero mai, "e hoa mā, e rite tonu te whare nei ki te tēpara¤ nei, he whare tieki¤ kararehe."

I roto i aku noho nei i waenganui i ōku koroua, kuia ka rongo au i ngā tono, me ngā tohutohu o rātou mā, mō ngā āhuatanga e pā ana ki te hapū me āna tikanga me āna kawa katoa.

Ko te pēpehā mō tērā marae: "E haramai¤ he kino, ka hoki anō he kino".